ṬAWNG KHAWM HNAM, HNAM KHAWM ṬAWNG

ṬAWNG KHAWM HNAM, HNAM KHAWM ṬAWNG

Hnam dam khawsuokna dinga pawimaw chu manî ṭawng humhal le ngâi hlut hi a nih.

~ John L. Pulamte

"Thû khawm hla a n'a, hla khawm thu a nih" tî ang deuin, ṭawng khawm hi hnam a ni a, hnam khawm hi ṭawng a ni bawk. 

Ieng leiin am ṭawng chu hnam a ni ve ngawt theina san? ei ti chun,  ṭawng chu a neitu boin a um thei naw a, ṭawng neitu chu hnam hi a ni sî leiin, ṭawng le hnam chu thuhmun an hung ni ta a nih.

Ṭawng hi hnam a ni sî leiin, hnam a dam ding chun ṭawng hi a dam ve phawt a ngâi a nih. Ṭawng chu iengti'n am humhal ta'ng ei t'a? Ṭawng damna dinga pawimaw tak chu ieng thil am ni ta'ng a t'a? 

Ṭawng humhalna dinga pawimaw tak chu mani ṭawnga lekha ziek hi a nih. Hmar ṭawng hmanghai hi ei indar nasa leiin, ei umna taphawtah hnam dang kâra thla zep, hnam tlâwm lem (minority)-a ṭhang  zar zar hlak ei ni a, hnam danghai vote sukpungtu le siem lientu ding ringawta indin khawm ei ang hiel el. A chîn le a tlâwm lem na ná nà chu a lien le a tam lem hai dîpin ei um naw thei naw a, ei ṭawng khawm a da nuom sâwt hle a nih. Hnam lien le tam lem haiin tui lien angin an mi chîm pil mêk a. A ni têl deu thawin hnam dang ṭawng ei lâk lût zing a; ei tlatna muol indang ang peiin ei ṭawng hmang dânhai khawm a hung indang ve met met  pei a, chû ruol chun ei piengpui ṭawng khawm vûi ralin a um ve mêk zing bawk a nih. Ei ṭawng nei ve sun sun hai te hlak hi, hlutsak le humhal ta nêkin, ei unâu Dulien/Lusei hai ṭawng a nih tia lo tapêk ding tâwk hlak bo lo. Ei thil phalna zâwng hlak hi a tui ben buok zâwng ngawt hi a la hei ni nâwk a. Rût kîr chu a awlâi naw thei.

Chuong ang chu ei hnam ngîrhmun lungsietthlâk tak a lo nî tâk leiin, ṭawngbâu (oral) ringawta ei ṭawng hi humhal zo ruol ding a ni ta naw a; ziek ngêia humhal hi ei thaw thei um sun le pawimaw tak a hung ni ta a nih. Thu ziek chu ṭawngbâu anga thlâk danglam thei a ni naw leiin, ṭawng humhalna dinga thil pawimaw tak a nih. Ziek ngêia inchika ei sie ṭha pei naw chun, ei thî hunah ei thlâhai, ṭhang la thar pei hai tâ dingin thil ieng khawm mâksanpêk ding nei naw'm ei ni a, library kâng hmang angin, ro tam tak ei dam sûnga ei lo khâwl khâwm ta hai po po kha, ei bo ruolin a bo ral ve hmak ding a nih. Thu zieka ṭawng humhal dân hi chi dang dang a um a; hieng thusep ziek, tienami le hla dâm ziek ngêia phuoka kawl ṭhat hi ei ṭawng humhal dân ding ni sien. A ziek thei lo hai tâ ding khawmin tiem ding hung tam a t'a, a tam na ná nà chun a tiemtû khawm hung tam ve pei an t'a, chuongchun ei ṭawng lo mâwizie le ngâi hlut nachâng hung hre deu deu ei t'a, chu chun inhnikna mi pein, thiem nuomna lungril put hung pung pei bawk ei t'a, lo thei loin ei ṭawng hung thiem ta'ng ei t'a, ei ṭawng thiemnain a mi la dawm kâng ding a nih. Thiemna chun mihriem a dawm kâng hlak si a.

Hun sâwt taka inthawka lungrila ka lo invawi rûk tah, tienami tâwi (short story) ziek inelna (competition) Hriler entertainment-in a hung huoihawt hi lâwmum ka ti êm êm a, ṭawng sukhmasâwnna ding le humhalna dinga thil ṭha tâwp el a nih. Hieng ang hin kum tinin huoihawt thei inla chu, ziek mî ṭhalâi talent ṭha tak tak nei cho suok pei ei t'a, ei hnamin nasa takin hma a sâwnpui pha ding a nih. Ei unâu Mizoram-a Dulien ṭawng hmanghai chu, kum tinin Mizo Academy of Letter (MAL)-in lekha ziek ṭha tak lâwmman a siempêk a, chu chû thil chun ṭhalâi talent ṭha tak tak nei tam tak a cho suok a, thu ziek tienga inhnikna nasa tak inneitirin hmasâwnna lampuiah ṭhuoi lûtin rivival a'n tlungtir a, chûleiin zo hnathlâka thu le hla tienga a hma ṭhuoitu tak khawm an hung ni ta hiel rêng a nih.

Râlthuom nêkin thû le hlâin ram a lâk hrât lem tî thurûk hi a hre chiengtû an nî lei khawm ni ngêi a tih; hnam danghai angin silâi le râlthuom chelekin helpâwl an insiem ve naw a, sienkhawm North East pumpui deu thaw hi an thu le hla hmangin an mi rûk mêk a nih. Ram lâk khawm an hrât nalâwm el. Social media platform hieng Tv, facebook, instagram, whatsApp, le youtube-a hai chen khawm an ṭawng hmangin an mi rûn a, an boin sêramu a thûr thei ta naw chu a ni tak ta hi. Kei a ziektû ngêi el khawm hi, ip se se loa chu, thu le hla tienga ka dangchârna sukrêtu le  châkkhâi lâkna taka ka lo hmang ve hlak an nih. Ei ṭawng a lo inhnai bawk leh, ka tâ dingin nihlawna a ni ringawt. Ei hnam tâ ding khawmin a la hung ni pei ka beisei.

Ei thu zâia bawk lût nâwk inla; ziek ngêia thil sie ṭhat pawimawzie chu hril tam khawm ngâi loa Israel hnam hmêlhmangah chieng taka hmu theiin a um. Israel (Juda) hnama pieng taphawt chu, an dam sûngin lekhabu pakhat pahni bêk amanih (a zât ka chieng chie ta nawh), ziek dinga inchûktirna hi an hnam dân a nih. Lekha tiem khawm an taima êm êm a nih. 

Tiena tlânga inthawka indopui pahni lâi chen khan Israel-hai hi an umna taphawtah sukrimsik le hnâwchêpin an um a. Europe rama khawm nasa takin êk ben chek angin an indar a. German hotu nunrâwng, Hitler kut tuorin maktaduoi ruk lâi hielin thîna an tuok a. An thi fâi vawng vâng a nih. An hnam ṭobul le sakhaw tieng chanchin inziekna bu le an chanchin inziekna hrim hrim chu a bul a bâl sui ding um ta loa a zung puma phâwia râw hmang vawng tumin an hmu phâk taphawt chu mei vâmah an inchangtir a. Sienkhawm, lekha ziek râwn hi an hnamin an lo insukmu dân le an hnam dân a lo nî leiin, lekhabu sie ṭhat  an hau hranpa ve hrim hrim a, râw hmang sêng zo zâi ding hi a lo ni naw a. Chûleiin khâng tawpa hnam inchek dar ta le ṭawng dang hiel lo hmang ta hai dâm kha, an lekhabu bawkin hnam khat an nîna kha thlung zawmin, hmun khatah a kei khâwm a. Vawisûn nia Israel ram khu a lo pieng pha ta hiel a nih. Hnam khata tûngding nâwktu chu an lekhabu hi a nih. An ṭawng le an kalchar chu lekha zieka sie ṭhain an humhal a, an hnamin a dam khawsuokpui a, a dingchang pha ta a nih.

Vawisûn nia einî Kristien-haiin Bible ei nei theina san khawm hi, Israel-haiin an chanchin le an tawnhriethai lekha ziek ngêia an lo vawng ṭhatna zâr a ni an tih. Lekha ziek hi lo ngâi pawimaw naw hai sien la chu, vawisûn huna Israel ram khu pieng naw tawp a tih. Tienlâia Israel hnam 10 lâi zet an bo fâi rêtna san khawm kha an ṭawng an lo ngâi pawimaw tâwk naw lei a nih tî chu san dang dang lâia pakhat ni ve naw thei naw nih. An inhmang ei hei tî lei chun an thi fâi vawng ei tîna an' naw a, ṭawng dangin an ṭawng a dîp ral a, hnam dang dang ṭawng an chêngna hmun izir peiin an hung hmang sawng a, hnam tam tak el kha hnam dang dang angin an insem dar ta vawng a, chuongchun hnam 10 lâi zet chu an hnamah tho nâwk ta lo dingin dam kur sîin, a hring puma vûi liemin an lo um ta a nih.

Ṭawng hi hnam khata mi hûi khâwmtu a ni a, chûleiin ṭawng a dam chun hnam dam a t'a, ṭawng a thi ruol ruolin hnam khawm a bo ral ve nghâl el ding tîna a ni chu. Mizoram-a Hmâr chênghai po sawn mani ṭawng ngâi hlut nachâng hre hai sien chu, ei hnam ngîrhmun khawm hieng chau hi a nî ring a um nawh. An ṭawng (Lusei/Dulien) hmangah an hmin dêr a, an hnam lungril khawm an put ta nawh. Chuong chu thil fe dân a ni sî chun ei ṭawng hi iengti'n am humhalin sukdam zing thei ei t'a? ei ti chun, hril nawn kher khawm ngâi ta lovin, ei hril ta sa hai poa khan a dawnna a um sa vawng a nî leiin, chu chu ring el ta inla, ei thu ziek khawm a sei talaw ding lakah vêngin, a suktâwi pha sawt dinga ei zuk ngâi ngawt a nih. 

Hnam damna dingin lekha ziek hi insukhmu sup sup ei tîu. A ziek pei (thei) lo hai khawmin a tiem tieng bêkah lo ramṭang tum seng ei tîu; chu chu ei hnam damna dinga sin ropui tak ei thawna ni'ng a tih. 

Chuleiin ei hnam damna dingin ei ṭawng hi hlutsakin châwisâng ei tîu. Ṭawng a dam chun hnam khawm dam a t'a, ṭawng a thî ruolin hnam khawm a thi ve ngêi ding a ni si a.

28 June 2020