KAN SENI KHA

*KAN SENI KHA*

~ John L. Pulamte

Ran hi ei hmangaiin ei lunginsiet hle zing khawmin, mihriem ta dinga phurrik siemin, sietna intluntua dâm an inchang ta phât, thununna dâm an chungah lekkaw a hung ṭûl a, inro tak puma that annâwleh zawr hmang chen dâm an tuok pha hlak a nih. Chu chû ngîrhmuna chun nuom thû le manî dit thlangna rêng khawm ni lovin hnûk luiin kan um a, tlûk lût lo thei loa a mi siem pha ta rêng a nih. Lunginsiet le ngai êm êm pumin kan Seni (ui) chu sa bêlpui chang dingin mitthli leh kan inthla liem a lo ṭûl ta a nih.

Ran hi ka ditin ka lâwm a, an chunga hin hmangaina le ngîlneina khawm ka nei lien hle a nih. Chû lei khawm chu ni ngei a tih, an mi ngai thei êm êm a, khawlai dunga khawm hin ui ka la hmêlhriet ngai lo le nêlum lo deu khawmin an mi hei hmu hin chu, to ṭawka mi hêl el hi an tum bîk naw a; lam lakah hmêlhriet ei intuokpui chânga ei biek hlak ang hin an mei an mi zâp khum let let hlak. Mihriem angin ṭawng thei ve hai sien la lem chu, an hril ding âwm dâm chu ka lo suongtuo phâk vawng hlak. Ka ruolhai lem chun "Nang hi chu uiin an hmêlhriet vawng che hi a mak a nih," an mi ti hiel hlak. Chuong khawp chun ui le hin inngainatna le inlaichinna inthûk tak hi kan nei a nih. Ran ê tî lo chun mihriem mizie hi an la man thiem zêk nâwk nghâl; mi suol le mi ṭha ding khawm hi an thlier thiem em em a nih.

Ui hi kan vâi thei em em a, khawmuol ka hriet tîra inthawk ta khan vawisûn nî chen hin a boin kan la um ngai nawh. Fâk ding dâwn ding ka nei khawmin a tam ta'm a tlâwm ta'm Liendo hai unâu angin a'n zâtna charin ka'n sempui hlak. Ka fâk sik sik ka pêk châng khawm a bo mathlâwn nawh. Ka fêna naah ka hlimthla angin an mi zui kâwi hlak a, ruol ringum le ruol ṭha taka ka inei hlak an nih. Kan Seni lem hin chu a mi ngai bîk thei em em a, inhnâwma ka fe khawmin a mi zui a, lekha ka tiem leh a mi um ngha, inkhâwma ka fe leh a mi zui, walking-a ka fe leh chuong tho. Ka meitehêm hi a ni ringawt. Ka accident tuok leia khum beta ka um sûng po po khawm ringum taka mi tung nghaa iengtik lai khawma mi thlathlam ngai lotu chu Pathien tî lo chu kan Seni chau hi a nih. Ka lungngaina, ka hlimna le lâwmna thurûk po po mi hrepuitu chu tû dang an ni chuong nawh. Chuong hlawla kan fena na a inzui kâwi le tangka hmâihni ang hiela inkawp chawt hlak kha kan n'a, a mi hei um nawsan zet chu ka taksa bung laia pakhat inhmang ang hielin ka'n hriet a, zân thla var hnuoia ngîr zing si, sienkhawm manî hlimthla ruok chu hmu ding um si lo ang hiel dâmin ka'n hriet a. Nupa ṭângṭhe an hril vet hi a lo nat dingzie dâm chu ka ngaituo kâi hiel a, chû ngîrhmuna um angin ka zuk inchan rum rum a. Nupa ṭângthe lo tuok ta hai chan ding âwm chu a zâtve tuok taa inngai kan' leiin, an chan chu ka zuk hrietthiempui êm êm a nih. Ran pûr do hman hieng lâwm hin a lo na thei chun, mihriem pûr do lem chu a lêt inzât tawpin am a na ding? tî chen dâm chu ngaituoin ka lungril ngaituona chun thil ṭangkâi lo ding chen ramtin kil le kap a ngaituo khâwm a. Thîna hi hmawl tum nêka mi vaw na lem le chem lu zum nêka mi sun na lem dai a lo nizie dâm chu ka ngaituo suok naw thei naw a. Ṭap hre lo ding ṭap nâua mi'n changtirtu, hmeithâi le fahraa mi siem rawp hlaktu chu thîna bawk hi a lo ni nâwk hlak. Mi rethei le mi hâusa, tîsa mî le thlarâu mî ti lo a, zuom le hawphur bîk nei lo le hlei bîk nei dêr loa angkhat rawnga a rorêlna tieng hmawl mi vilik khum hlaktu a nih. Hî kawnga hin chu a fêr (fair) hle. Sienkhawm a fêr dân ruok hi chu a nunrâwng thil deu a ka tih.

Aw le, kan Senî chungchâng thu bawka hei lût nâwk inla.

Ka fêna nei hung inlâwi chângin a mi lo lâwm thiem thei êm êm a, "Pu ka fâk ding ieng am i mi hung hâwnpêk a?" tî hmêl put hin a mi lo sâwnsai hlak. Ka tho hma hin ka khum bula hungin, "Tho ta raw pu a'n hnu tah" tî ni âwm takin a mi hung kei tho hlak. Sin thaw thuomhnaw, inkhâwm thuomhnaw le bazâr thuomhnawhai hi a hriet hran hne êm êm. Bazâr thuomhnawa ei inbel ta chun hmun hlaa fe ding ei nih tî a mi zuk hriet nal nghâl a, mi zui a tum sin ngai nawh. Sinthaw thuoma ei inbel ruok chun mi zui tumin inringsa rânin  tuolah a mi lo nghâk el ta hlak. Kan Seni le hin chu tû dang kan ngai nawh. Tû khawm kan inhnar ngai naw a, tû khawmin an mi'n hnar naw ruok chu ka ti chuong nawh.

Tû ruok hin chu kan Seni a um ta naw a, fêna nei inlâwi chânga mi lo hmuoktu ding an um ta naw leiin a bâk huou el tah. Kan in sûng khawm hmun râusan ang elin a ruokin a rê vawng vawng el tah, mihriem um naw hlak chu ni si lovin. Nî iemani zât zet kha chu ka fêna nei hung inlâwi châng hin, a mi lo tuok ding ang deua inngaina ka la nei zing a, sienkhawm a hlim a thla hmu ding a lo um ta ngai si nawh; a mangangthlâk a nih. Ka âr inhmang hawi hâi vêl zâk el hlak. Khawsâwt a sukumin a rinum thei hle.

Ran el khawm ni sien la, mihriem pûr do nêkin a nêp bîk chuong nawh. A dik dika chu, mihriem anga ei lo en le chei ta dâm an hei thî chu mihriem thî nêk deuthawin a na lem hman hman a nih. Mihriem chu thlarâu nei ei nî leiin, Vân rama hlim taka la'n tuok nâwk ding dâm ei la ni a. Ran ruok chu an vawi khat thî kha chatuona dingin ei inṭhe sawngpui a ni ta pei a, ran e tî el ding hi an lo ni nawh. Mihriem nun an sukhlim thei ve êm êm a, mi tam tak lem chun ruol taka an nei a nih. Kei a ziektu ngei khawm hi ka bâng bîk nawh. Ei lungsen châng dâm  annâwleh mood nei rak loa ei um châng dâm hin, an hmêl ei hei hmu chu ei dam sawng sawng hlak. Var khawm hi an lo var a nih. Ka damsam mang naw châng dâm hin, a hre ang zie zângin an lo ngûi ve rieu rieu hlak. Mihriem mood le hmêla inthawk hin mi hriet theina chin hi chu an lo nei a nih. An chungchâng thu dâm ei hril hi an lo hriet ve khawp el. Ei chêt dâna inthawkin an laka ei lungawi nawzie dâm hi an lo hriet thei a, an inthlahrung dâwk dâwk hlak. Kan Seni ngei el khawm kha zawr hmang dinga kan rêl kha, a khawsak dâna inthawkin hriet theina chin a neiin ka hriet. Kan zawr ding nî khan a um dân po po kha danglam vawngin ka hmu a, hawphur le beidawng hmêl a put ngâwi ngâwi a, sienkhawm a chunga thil tlung ding rêla lo um ta chu, ama thlâk danglam thei ruol an' nawzie chu a hriet ni ngei ding a n'a. Zâm siet khawm a tum chuong dêr nawh. 

Kan zawr ding tûk khan a'n chaw dinghai an hung ta a, "Seni i hmêlma a thattu dinghai che an hung ta ie, tlân hmang rawh" ka hei ti a, sienkhawm zâm hmang a tum hrim hrim nawh. A thîna ding a nih tî hre zing sien khawm, a chana tlu ta chu lungawi taka pawmin, thuawi takin a thîna ding hmuna ruot, sâiip sûnga chun  lûtin, a thîna ding hmun tieng chun an sawm phei ta a. Hmu thei a nî sûng phawt ka en zing a, chuongchun liem liet lieta an tlânpui lai chu mitthli leh ka thlîr liem ta vawng vawng a. Khâ tûk zet khan chu aw! Kei pasal ṭha intipa khawm hi ka pasal ṭha thei ta bîk nawh, ka pasal ṭhatna kan Seniin a phur hmang tah. Pasal ṭha ka tling zo ta nawh. Accident leia rû le châng bawng rem ruma ka um nî hmanin ka mitthli far khawm suok lo pa kha, mitthli'n ka'n sil a, fâi nêkin invêt a awl lem. 

Chawhmâ po kha chu an that dân ding ngawt ngatuonain ka lungril a kamin a hluo sip zo a, thil dang ieng khawm ka ngaituo thei nawh; kan Seni chau naw chu. Khawvêl changkâng tâk vei tliet leh, ran râwng taka invuok kuoi tawp tawp hi iengtika'm ei tâwpsan hun ding le, damdâwi hmanga hâdam taka ei inthîtir hun ding hi hung inher suok a t'a? ti chen dâm chu lungrilin ka ngaituo neu neu a. A tuor zâtve bêk zuk tuor sâwkpêk thei ni sien la chu aw! Hâdam takin a thî theina dingin ka ti vawng vawng a. Sienkhawm boruoka in ropui tak bâwl tum ang le, sûm leivâk chunga lâwn tum ang chau hi ka lo ni ta si a. A sâwtna hrim a um nawh. Ka dûthusâm chu boruok mawng nei loa chun a'n zâm ral ta riei riei a, la dam dinga ka beiseina chu thâwk-le-khatin a bo ta duok a. A thî ding phal loa inro taka a hringna ka lo chel tâng hrâm hrâmna kut chu inthla zâi ka rêl ta a. Chatuona hung kîr nâwk ta ngai lo dingin chin hriet lo rama chun ṭuon zâi mi rêlsanin, ka hlimna le ka lâwmna po po chu phur hmangin, khawsâwtna le lungngaina chau chu hi khawvêl rinuma invâipui dingin a mi hnutsiepêk a, ngai êm êmin mitthli tam tak leh ka'n thla liem ta a nih. Mittui sênga ko kîr nâwk thei ni sien la chu, ka thisen po po hi mittuiin inchangtir ngêi ka t'a, ka taksa po po chu mittuia inchangtirin, siktui angin luong ral vawng ngei bawk ka tih.

A tâ dinga thî ka'n huomzie chu hringna tluk hiela thlâkhlaumah ka ruot si a.

Kan Seni'n a mi um nawsan hnung chun, mipui pung khâwmna hmuna le khaw lâi hmuna khawm ni sien, mal ngâwi ngâwia inhrietna ka nei a. Fâk le dâwn khawm zawng pei lovin, khawsâwt beidawngin hun ka hmang nî tin el ta a. Lunglêngna chau chu ruola neiin ka bu inhnik tak a lo ni ta a, sienkhawm ṭâm hnêm a tling si nawh.

Zân khat chu mang ka nei a; kan Seni hi that dinga inchawtuhai in tienga inthawk chun ui khêk rawng rawng rî hi ka hei hriet a, a râwl rî chu kan Seni chie a nih tî hai ruol an' nawh. Mit ngeia hriet chieng tuma tuol ka hei suok chun leh, ngai ta, ka dam sûnga ka theinghil thei ta lo ding le ka natpui ding thil chu ka va tawng fu ta a nih. Kan Seni chu thlaphâng êm êmin kan in tieng pana hung tlân lâi chu ka va hmu ta a. A lû chu thisenin a sip a, a mit mû khing tiengpang chu a ṭê dawk hiel a. A ha hmâi chu hmawla vuokna a nih tî inhre ngâwi ngâwiin, tar ha mel angin an vuok tlampêk rem rumna chu hmu hmai ruol ding an' nawh. An sawisak dân chu mihriem anga ṭawngbâua inzâwt thei ni sien la chu, *"Lei tinrêngin la'n puong an tih"* tî ang elin, mit tinrêngin lungsietna mitthli chu ruo tui angin insûrtir ngei an tih. Kei ngei khawmin ka lunginsietna le hmangaina mittui chu suor tui lien angin ka dang zo lul naw a. Mihriem anga ṭawngbâua inzâwt thei ni naw sien khawm, a hmêl le a mitmeiin ṭawngkaa hril nêka lungsietum le chieng lemin a mi hril a. Hriet naw ruol an' nawh. *"Mihriem phîngpui vawi khat sukkhawpna ding ringawtin, suksuol nei lo hieng tawp hin ei intuortir el hlak hi chu a va nunrâwngthlâk ngei de aw!* ka ti vawng vawng a. Ei virkâwng luot manin ran hringna ieng zât tak am ei lâk hmang ta a? Ieng zâtin am an la tuor pei ding? tî zâwna dawn hawphurum tak sî, sienkhawm dawn lo thei lo chun a mi hung dêng zut zut a. Silâi mua dêng nêkin ka na a, ka hliempui tuor hi ran chunga ei lungril puthmang ei thlâkthleng hma chu dam zâi rêl naw nih.

Ka mang chu hei hril zawm pei lang. Nâute'n thil ṭitum an hmu chânga ṭi le thlaphâng êm êma an nûhai thla phêna himna ding zawnga an bêl lawp lawp ang hin, kan Seni khawm chun thlaphâng ém èmin *"Pu mi san rawh..."* tî ni âwm hrimin thisen kâi hnêng hnuongin a mi hung bêl lawm lawm a. A thisen chu ka kekawrah a kâi neng nung a. Law ngaina hlak ka hriet bîk nawh. *"Senî bâwi iengtin am an thaw che a?"* ti'n a lu chu ka kutin mitthli pumin ka chul hieu hieu a. A thisen hlak a tam ngang el, mitthli le thisena insil hi ka ni deutak. Hun iemani chen chu ṭawng suok thei lovin ka hnuka mi hnawtu um angin ka um a. Ṭawngbâua hei hnêm dam ka tum ngiel khawmin ka hnuk a'n bâwk a, ka lei hi ka dangah a kawp am a nih tî ding khawpin râwl ka'n suo thei tlat nawh. Sienkhawm ka hmêlin ka ṭawngbâu nêka nasa lema chieng le fie lemin a puong suok uoi uoi el si. Ka hmêl hmu taphawthai chun mi'n dawn ṭûl kher lovin ka thil hril tum le ka ngîrhmun chu chieng takin hre thei an tih.

Lung se taka kan Senî le ṭap ruoi kan ṭhe lâi tak chun, a'n chawtuhai bawk chun hmawl tum leh an hung nang chil chu a ni nâwk ta dêr el a. Lo hum tum lang khawm, hum thei ding ngîrhmunah ka um ta naw a, manî dit thlang thei ka ni ta tlat nawh. Ka zawrna man ka lo hmang fâi vawng tâk leiin, inlet kîr ding khawmin a thei ta nawh. Mi rethei ka ni si a. *"Kei hi mi that inla, kan Senî chunga khan chu lunginsiet takin kut mi thlâkpêk lul ta naw unla, zâ mi ngaipêk hrâm ro..."* ka tî ni tain ka hriet. Ka hei ṭhang har chun, ka nu hi ka bulah a lo um zing a. *"I mang a sie a ni maw bâwia!"* a mi ti a. *"Ka mang chau khawm a se nawh, Seni pûr doin ka se zo dêr an' ta hi "* ka tî lâi tak chun a mitthli kâra hin a mi lo mel kieu a. Mi hnêm ngâina hre chuong lovin a pindan sûnga chun ama khawm insûm zo lovin a tlân lût ta dai a. Mitdel le mitdel chu inṭhuoi ngâina a um naw ang hin, hnêm ngâi ve ve chu angkhat an ni si a. Chu chû ngîrhmuna chun kan um a nih.

 *"Taksa natna nêkin lungril natna hi mihriemin ei thawhla lem"* an lo tî kha a thu chauin ka lo hriet hlak a. Tu ruok hin chu a tak ngeiin suor tui lien tak pal angin ka pal ve ta a, ka nunah sukdikin a lo um ta a nih.

Kan Seni'n a mi um ta nawsan hnung chun nun hlimna le inhawitina hrim ka nei ta naw a. Fâk le dâwn ieng anga inhnik khawm inhniktîna hrim hrim ka nei ta nawh. Iengkim el chu kan Senî khan a phur hmang vawng hi a ni tak. A um naw ruolin kan iengkim el hi a rêin a ruok reng rung el niin ka hriet. 

Loah makhâta ka fe chângin a rinum thei hle. A tlâng le muol la'n dang naw sien khawm, kei ka khawvêl ruok chu a danglam ta hle a nih. Seni dam lâi khan kan inzui hlak kha a n'a, ruol taka ka inei hlak a nih. Mazu khawm a man thiem êm êm a, a dam lâi na ná nà khan chu mazu sa kan nghei ngai meu nawh. Lo mawng tienga varuom hrûta hme ding rawtuoi dâm, âithâng le tîrhrep ka zawngna hmunhai kha ka va fang nâwk chângin lung a'n lêng vawng vawng thei hle. Vadungte ruom panga chirdieka chun kan Seni dam lâia a sirna ke hniek chu a ngâi tein a lo la um zing a. A êk ṭâwl bir ber hmu ding a la um bawk a. Chuonghai chu a sûlhnung hmu ding um sunhai te chu an lo ni tah. Kei ka hnuoi sirna ke hniekhai le ka kut hnunghai dâm chu enin, kan Seni sûlhnung angin ni khat chu tienlâi la'n chang ve'ng a t'a, sûlhnung ngâium tak a la'n chang ding a n'a tî dâm chu ngaituoin chu ka ram suok nî chun nî ka va vûi liem ṭhak a nih.

Kan lo thlanga bathliengpâr le sîzo ka zawngna hlaka chun raw sûr lâia hu inlâua thingzâr phêna lo intawm rûk, Vazâr le Vaber hawn chu sûm inkieng hnunga nisa hung suok chu lâwmin ruom khâwk rul rulin an insâi ri chêl chûl a. Va chi hrang ve ve ni si, chuong lâwma inngei ka hang hmu chun mak ka ti hle a. Eini mihriem thlarâu neihai nêk hmanin Pathien mit an tlung lem dingzie dâm chu ka ngaituo a. Eini mihriemhai hman hi unâu thisen inzawmpui ngâwi ngâwi khawm in khatah chêng kawp thei lovin ei inkhîk inkhal a. *"Ka unâuhai chu lo nghei hai sien khawm, kei ka khawp phawt leh..."* tî hmêl hi ei put vawng a, en ei hâdam naw thei hle. 

Âr hmanin fâk ding an hmu chun an fâk sik sik an têhai an inhlân ngam a. Âr chal khawmin fâk ding an hmu chun to ṭawkin an fâk el bîk nawh, a pui an ko ngei ngei hlak. Âr chal hi ei lo ngaituo ve hlak am? Âr pui intui lâi anga thâu lel lul hmu ding an vâng khawp el. Âr pui an zâwl ngun lei dâma ngai mei ei tih. A ni tho lâi zingin, a pui an zui lâi chu bu an fâk tak tak ngai naw a, fâk ding an hmu sun sun khawm a pui an inngen vawng a, chuleiin khawp tâwk an hmu naw a, âr awp lâi ang elin a thâu hmu ding an vâng hrim a nih. Chuleiin ei hme inhniktî zâwng hril nikhuoa dûthu ei sâm chângin, *"Âr intui lai ngei..."* tî hi a ni rawp hlak. Âr chalin hmun an chang phâk nawh.

Ringumna kawnga khawm ran hi mihriemin ei tluk naw nasa hle a nih. Kan Seni dâm kha a thil du tak, sa dâm kan chan lâi chu to ṭawkin a mi en a, ei lo mâksan khawmin fâk a tum ngai naw hrim hrim. A ke bulah a lo tla pal khawmin, *"Fa raw Seni"* ei tî hmâkhat chu ban a tum hrim hrim ngai nawh. Eini mihriem thlarâu neihai bawk ku hi a nih ringum lo chu. Tangka sum chikte leiin ei ringtu nîna ei uiretsan tawp tawp ngam a, unâu khawm hmêlmaa siem khawm ei pawisa dêr nawh. Kohran ṭhuoitu ngiel ngiel khawm tangka sum hma bula chu an ringtu nîna kha sâwt chel det zo lovin an dawl zawr a, an nînaa inthawkin an tla thûm dut dut el hlak. An in-iel pheng hmêl chu hmu pei um lo tak a nih. Nunghâk hmêlṭha le fel tak tak hai khawm pawisa zûnah an inuoi a, sâwt ṭhang zo lovin an châu tlep a, tlangvâl le mi pasalhai laka dâm a thalbahâkin an inâwn tlu duoi duoi a, chuongchun an kalak khawm vêng hne ta lovin sâwn an pâi puom el ul hlak. A ṭhenin pâi sâwl pei lovin an sukthlâk mari leh. A tla chu rût nâwk ti a um ta ngai nawh. Lu la hnama  ei lo inhril vet khawm hi ka pawm nghet deu deu tah. Tangka sum leiin khawvêl mihriemhai hi hmêlmaah ei la'n siem zo hun a la tlung vak ding a nih. Ei khawsak dânhai hi setan khawmin mi lâwm sêng zo zâi ta bîk dingin ka ring nawh. 

Inrinni a ni a. Kan Seni dam lai khan, ṭum khat chu hme ding kan nei tâk naw leiin, Pathiennia hme ding ti'n rawtuoi khe dingin ka ram suok a. Kan Senîin a mi zui bawk a. Chû ṭum chun kum tam ka lo riel tah, Saidan rama Kângzâm tlâng an tî tieng chun ṭuon zâi ka rêl a. Chû hmun chu a va hla êm leiin mi nazawngin an va paw phâk zen zen naw a, kei khawmin kum 5 lâi hiel ka lo sir riel ta a nih. Mî va paw phâk zen zen lo tî takah, a ram a hnienghnâr a, rawtuoi khawm a lo tam êm êm a. Hieng bâthliengpâr, sîzo, kâwlthei, theihâi, tâitaw, theichang, zâwngṭa, tîrhrep, âithâng, chaldâwng, tî vêl a tam êm êm a. Chû ramhnuoia chun ei va tlung ta phawt phawt chun a thlâwna kîr tî a um ngâi hrim hrim nawh. Hme bilpuia fe ei va ni ringawt el hlak. Kângzâm tlâng letliem sim tieng pang chu Saikawt tlâng a ni nâwk a. Ram suok nikhuoah Saikawt mi, sa pêla hung silâi leh hmu ding an um rawp hlak. Lam kâwia intuok thut chângin helpâwl sâwnin ei inlâu rak hlak; tû hai pâwl am an ni ta rêk ding? ti'n lungrilin inrang takin a lo ngaituo hman hlak.

Chû tlâng chu ei hril tâk ang khan, hmun hnienghnâr tak a ni a. Tlâng el khawm ni sien, a hmun a'n zâwl a. Chû lei chu ni ngêi a tih, unâu Thadou haiin khuo an lo sât a. Ka fe nî chun in 20 bâwr vêl ding chau hi an lo ngîr ta fir fer a. Nî dang anga nuom a ninga hme va zawng chu rûkru nîna a lo chang tah. Nî danga ka rawtuoi khêna hlak, hme ding ram tin man boa ka va lamna hlak, ta neia ka ilo nei hlak kha, mî ramah a lo inchang ta a. Lungril a sukna hle. Saidan khuoin chû rama chun lo dâm neiin fâk zawngna taka an hmang hlak kha a n'a. Tû ruok hin chu neituah khawm an insâl ngam ta naw a, a ram neitu ni si, mikhuol chan an lo chang lem ta a nih.

Chuong chu thil um dân a lo nî tâk leiin, nî danga ka hme zawngna hlak chu mî ram a lo chang ta si leiin, hme zawngna ding ka'n vâi a. Chû tlâng letliem tieng chu rawtuoi khe ding dâm a lo um miel râwi am ti'n ka hei melkâi vêl a. Ram ngawpui zîng dup el chu ka hei hmu thei a. Raw bil ni âwm tak tak dâm chu ka hei hmu thei bawk a. Chu taka chun rawtuoi tam hle dingah ka hei ngairuot a, ka tha a sukfân a, chu tieng pan ding chun ka'n siem ta a. A va hla tham êm leiin kan Seni chu a sâwl talaw ding leiin Kângzâm khawa chun mi lo nghâk el dingin ka hril a. Chû khawa chun ui pakhat hi an lo vâi ve a, chu le chun an inpâwl ngei nghâl a. Ruol ding a nei ṭha tho leiin kan Seni chu, chu lâi hmuna chun ka hung kîr hmâkhat mi lo nghâk  dingin ka hril a. Thu âwi takin a pawm a, mi zui ngam lo chun a mi thlîr liem ta vung vung a.

Ka panna ding hmun chu ka hei tlung chun, ka'n beisei nêkin rawtuoi khê ding a lo vâng angreng khawp el a. Ka hnâr kîr rawng rawng a. Lampui duk dak tî a um naw leiin inmai chawp fâwma ka hma tawk tawk baw hrût el ka nih. Chuonga âr khaw thim dâi tak meu thawa raw kûng inbuk deu luoina hmun, rawtuoi umna ding âwma ka beiseina hmun haia chun va'n mai chawp el ka nih. Lampui duk dak a um naw leia se dâi nêr taka ṭhûl pik tak chu nêr tlang fâwm pei ka nî leiin ka kalpên a sukhnufûm hle a. Nî dang chu chawhma chau khawmin ka dit tâwk ka nga nghâl hlak kha a n'a, chû ṭum ruok chun, nisa'n thlang a her hiel ta khawmin ka dit tâwk ka la nga naw âwn a. Inthim ier ierin ka dit khawp ka nga thei ta hrâm a nih. 

Chuonga lampui mumal um naw lei chun, in tieng pan dân ding khawm hre mumal ta lovin ka hawihai hle a. Ramin a mi bêl am a nih ka ti hiel a. Nisa khawm a tla ta leiin le ram chin hriet ngai lona hmun tî takah, sak le thlang sim le hmâr khawm hriet hrang a harsa ta hle el a. Lam inhmang chu ka ni tak tah. A'n hnu ta si a, kan Seni khan a mi lo nghâkhla tâk dingzie dâm chu ka ngaituo a, ka lunginsiet hle a. In tieng lo inlâwi el dingin ka hei hril phâk si nawh. Zâwlpal thî thu va hriltu dinga vahûi an tir dâm kha ka hriet suok rum rum a, chuong anga tir thei ding um ve hai sien aw! ka ti vawng vawng a; sienkhawm chu chu thil chun a mi ṭhangpui nawh, keima duthusâm, tak chang lo, beiseina thlâwn el a ni si a. Ka sûnghaiin tuok siet tuoka khawm mi ngai ta hiel an tih tî dâm chu ngaituoin, an lungril sâwl dingzie ngawt chu ka ngaituo lamtluon a. Chu chû ngaituona chu a nih ka thil phur nêka nasa lema mi del rik lemtu chu. 

Chuong thil ngaituoa lungril rik tak puma ring thua lampui ka'n mai buoi chawp vêl lâi chun, hriet lo kârin Saidan khuo le inpawna lampui chu ka va paw fûk ta hlawl a. Ka lâwm hle lâi zingin, kan Seni mawl kha a ni nâwk tah phurrik mi deltu pakhat inzâng thei lo zing chu. Kan Seni chu Kângzâm ramah a la um a, kei ruok chu khuo ka tlung ding an' tah. Va kîr ding hlak chun a'n thim ta si a, mei var ka nei naw leiin in tieng pan ding chun thu ka suktlûk ta lem a. Chu bâkah kan Senî kha in tieng a lo inlâwi ta khawm ka zuk ring bawk. Châwl hmun khêl, Saidan lûtna kawtsuo ka hei tlung chun, khuo ka hei thlîr a, electric khawm a lo de tîr a. Chu chun a'n hnu tâkzie chu bâua inhril fahran khawm ngâi lovin a mi hril a. 

In ka hei tlung chun, ka ring ang ngeiin ka sûnghaiin an mi lo ngaituo hle a, kan Seni khawm chu a lo la'n lâwi naw zing a. A zâna a zâna va ṭhuoi ding hlak chun ruo a sûr nasa bawk si leiin lampui a suknâl a, fena ruol a'n kaw nawh. Kan ṭhenumhai lo fe khawm chu an inlâwi kim tâwl zo ta a, an ran ruol, ui le âr, bâwng le kêlhai khawm chu an in sengah inlâwi kim zo ta hai sien khawm, kan Seni ruok chun inlâwi zâi rêng a rêl thei nawh. Ruo hlak chu sûm lo chat lovin a sûr chur chur zing bawk, Vân pui a ṭe tla zo ding am an' tah tî ding khawpin a châwl hrim hrim nawh. Zân îmu intuo dêr lovin kan Seni ngawt ngâituona chun ka lungril ram nasa takin a mi rûn a, mi nghâisakin a mi hnelâk a, ka châupui zo ta a nih. Kan Seni ngawt ngâituoin zânkhuo'n îmu khawm hmu lovin ka ṭumthla ṭhak a nih.

Khawfing chat tîr chun ieng dang ngâituo lovin kan Seni chinchâng va ngâiven dingin hmâi tak ngiel khawm phî hman lek lovin inrang takin ka tlân suok a. Kan Seni lo um dinga ka hrilna hmun, Kângzâm tlâng chu ka hei tlung chun, kan Seni ngêi el kha a umna ngâia thing buk hnuoia chun ringum takin a lo la um zing a. Zân khawvâr deu thawa raw do tî takah a lo hû ṭâwp nasa hle el a. Sak tieng ka rawtuoi khêna tieng chu nghain, ka hung kîr chu nghâkhla taka mi lo tlumte thlîr ni âwm hrimin a lo en rân a. "Seni" ka hei ti chun a'n ching rak nghe nghe a, a lâwm luotin um dân ding hre lovin a ṭê chêl chûl a. Lung se hmêl êm êmin a mi lo baw lawi lawi a; chu lâia a hmêl hang hmu chu a rinum hle el. "Pu ieng dinga i mi lo mâksan am a n'a...?" tî ni âwm hielin a'n ngûk rui rui a. Chu lâi kâwl le a sê vêla umhai chun an mi lo thlîr tieu a. Lungsiet hmêl put naw hrim an um nawh. 

Kan Seni chu zânkhawvâra raw do an' leiin khawsik ni âwm takin a'n thin dar dar a; a khawsik nî khawm ka ring. Bu khawm fa loa khâng chen lo um an' leiin a phîng khawm ṭâm hle ta dingin ka ring a. In tieng panin kan inzui phei ta hnak hnak a. Ka sûnghaiin chuonga him dama ka hung inlâwipui an mi lo hmu chun, an biengah lâwmna mitthli a luong hiel a nih. 

Ran el khawm ni hai sien, ui hi mihriem nêka ringum an ni a; Israel-haiin sa thieng loa an sie ni naw sien la lem chu, ei Bible-in mi thabo, phaivâng kuoma taimâk va'n chûk dinga a zil ang khan, mi ringum nawhai khawm hi "Ui" kuoma ringumna va'n chûk dinga inzilna thû hi ei Bible-ah chuong sa êm êm a tih. 

Mihriemhai hin ui mizie lâia pakhat "Ringumna" chau khawm hi hei kengkaw inla chu, ei chêngna khawvêl hi hieng nêka chêngna tlâk, hmun inhawiah inchangtir ngêi ei tih. Politician tam tak el chu an thu tiemah an ringum naw leiin inthlang nâwkah thlang tling an ni ta ngâi naw a, nupa kâra ngêi khawm ringum nawna leiin uiretna a tlung a. Ringum naw leiin ruol le pâi kâr le unâu kâr  khawm hnuoi kak lien tak angin inzawm thei ta lovin a mi ṭhe a. Ringumna an kengkaw hne naw leiin an' naw maw ei thlatu Adam le Evi'n fâk lo ding sie le ṭha hrietna thing ra fa a, Pathien le mihriem inzawmna sukchata a lo um pha hiel tâk kha? Ringum nawna leiin mi tam takin Pathien uiretsanin, suol thilhai ei lo ngaizâwngsan a, Ama le inkawp thei ta lovin inṭhe hiel dâm a lo ṭûl hi.

Ṭhang khat liem ta lâia kan ui vâi, ieng thaw suol lo chunga ka khawsak dân kha ka dam sûngin inthiem thei ta ngai hrim hrim naw ni'ng a. Amiruokchu piengtharna chikhatah ka hmang pha a, ran chunga hrim hrim hin ka lungril puthmang ka thlâk pha a, vâṭhu angin ka nun a'n nêm pha ta a nih. 

Ka hâihawt manin ṭum khat chu, ka sa tlang siena ka hriet ta naw a. Zuk zawng ṭhat el tum lo chun ka sa chunga inhnamhnawina chikte khawm nei ve met met lo, kan ui chungah ka ṭuong se ta rak el a. Tuola ngîr ṭawk ṭawk lâi chu thing herin a ke ka hei hlap ta ṭhuoi ṭhuoi a. Chuonga a humtu ding tak, a neitu meu meuin khâng ti taka hmawl ka hei inlet khum el chu tuor lovin  thlaphângin a khêk rawng rawng a; ni iemani zât hiel el chu lâwn duk dak thei lovin a'n bâi pha a nih. Ka vuok hnung tâwi te hnungah ka sa tlang chu almirah sûngah ka sie a nih tî ka hriet dawk chau a. Suol nei lo chunga ka nunrâwngna kha, inthiem lonain vawisûn nî chenin hlimthla angin a mi zui a, mi'n kiengsan zâi rêng a rêl thei nawh. Ka nunrawngna kut hi ka la ten ngâwi ngâwi a, dehâwn hmang dai khawm ka nuom rum rum el. Insîra siem ṭhat thei hlak a ni ta si nawh, a pawi zo tah. 

Ieng po khawm chu ni sien, insîr na ná nà chun simna dâmin ei hmang pha a, thil liem ta hnunghai siem ṭha thei ta naw sien khawm, hma tieng thil ding ruok chu nasa takin a siem ṭha a; insîrna um ta ngai lo dingin thil ṭha lampui mi kâwk hmuin a mi ṭhuoi a, pêt hmang ta ngai bawk lo dingin kut angin det takin a mi chel zing ta hlak. 

Lungril ding âwm hi hmêla khawm chieng taka hriet theiin a um a, chû kawnga chun mihriem nêkin ranin hrietna an nei ṭha lem a nih. Kei ngei khawm hi, ran chunga ka lungril put dân ka thlâkthleng hnung hin, ka hmêla khawm chieng takin ranin an lo hmu thei ni ngei ding a n'a; ui inngak hrât le kawl tak tak el khawmin an mi hei hmu hin chu berâmin an inchang zo pei hlak am a nih tî ding khawpin an innêm duoi duoi el hlak. Isu Krista, nawchizawrnu laka a thukhawchâng, *"Suol nei loin dêng hmasa raw se,"* tî ang khan, *"A'n ngak ngai loin sê hmasa tak raw se"* tî thupêk dawng ni âwm hrimin, a'n ngak hrât hrât chu a'n sie fihlim hrât hrâtah an ṭhang a. Ka laka hin ui suol hmu ding an um ngai naw a, an mei hi zâp/châng lovin a um ṭawk ṭawk thei ngai nawh. Mihriem lungril chu hmêlah a'n lang suok hlak a, ui lungril ruok chu an hmêla a'n lang suok thei ve naw leiin, an mei chângzea hin an inlang lem hlak. Thil ṭitum an hmu phât an mei an inkhup a, an theida zâwng an hmu leh an mei an khâw khieng a, an ngainat zâwng an hmu leh an mei an zâp a; chuong ang chun an lungril puthmang chu an meia inthawkin hriet theiin an um hlak a nih.

Ran hi mihriem anga lemchang thawin a derin an khawsa ve ngai nawh. Na tia an inrûm ta chun natna an tuor ta tîna a ni a, an mei an mi zâp khum ta chun an mi lâwm hle tîna a nih. Mî an hlêm ve ngai naw a, an thiem thû tak ngiel lem chu an hril thei naw nâwk zuol. Ran tam tak chu manî thiem thu an hril thei naw leiin an suksuol nawnaa khawm hremna nasa tak dâm an tuor pha a, that chen dâm an tuok pha rawp hlak bawk. Lâinat an um bêk bêk el. 

Ran chunga mi nunrâwng hrim hrim chu ka pawi an them naw khawmin ka theida a, ka ngaina thei tlat nawh. Ran lâinatna neitu chu Pathienin lal David *"Ka lungril ang put mî ka hmu tah"* a tî ang khan, kei khawmin ka ti ve hlak. Ui hi ka ruol ṭha tak an ni a, ka ruol ṭha chunga ṭhahai chu ka chunga khawm ṭha ve thei naw dinga ka ruot naw a, ka lawm thei êm êm a, ka ditsak naw thei nawh; annî chu ka ngaina si a.

Ei ranhai hi ei hmangaiin ei lunginsiet hle khawmin, ei tâ dinga sietna intluntu le phur rik mi siempêktua dâm an inchang ta phât chun, ei lunginsiet lei ringawtin an lakah hmangaina hi thilthawa suklang zing thei hi a ni bîk nawh. Chuong naw chun nakie phâta a mi chuktu ding vêk, rul tûr ṭium tak nei vâi ang tho ei nîna lai khawm a um a nih. A neitu an mi chawkbuoi naw vêk khawmin, manî ṭhenumhai tâ dinga nghawkuma dâm inchangin, ṭhenum le kârah inhrietthiem nawna dâm an chawk suok hlak. Chu phâ chun manî nuom thû rêng khawm ni ta lovin, ngai le inro em em puma sukthlawng an hung ṭûl ta hiel el hlak. Chû ngîrhmun chara chun keinî nuom thu le dit thlangna ni dêr lovin hnûk lûtin kan um a, kan Seni chu ngai le inro tak pumin, chatuona inhmu nâwk ta lo dingin mitthli tam tak leh inthla a lo ṭûl phâ ta a nih. Ngâia ko kîr thei a'n chang ta si nawh, kîr rêl ta naw nih.